Білім күні – мектеп табалдырығын аттаған бүлдіршіндердің ғана емес, білімнің қадірін ұғынған барша қоғамның мерекесі. Бұл күні бүгінгі білім ордаларын ғана емес, сонау бір ғасыр бұрын қазақ даласында мектеп ашып, бала оқытып, халықтың сауатын көтеруге ұмтылған азаматтарды да еске алған жөн.
Өйткені бүгінгі Астананың білім беру тарихы бір күнде қалыптасқан жоқ. Оның бастауында Ақмола қаласы мен уезіндегі алғашқы мектептер, ауылдардағы оқу орындары, ұстаздар мен ағарту ісін ұйымдастырушылар тұр. Сол тарихтың үнсіз куәгерлері – архив сөрелерінде сақталған құжаттар.
1918 жылғы наурыз айында Ақмола Совдепінің (Кеңес депутаттары кеңесінің) қаулысы негізінде Ақмола уездік халық ағарту кеңесінің (УОНО) ұйымдастырылуы – осы кезеңдегі маңызды оқиғалардың бірі.
Ал 1919 жылғы желтоқсанда Ақмола ревкомы жанынан уездік халық ағарту бөлімі құрылды. 1920 жылғы шілдеден бастап ол Ақмола уездік атқару комитеті жанындағы халық ағарту бөлімі ретінде жұмыс істей бастады.
Осылайша, Ақмола уезінде білім беру ісін жүйелі түрде ұйымдастыратын арнайы құрылым қалыптасты. Бұл құжаттар Астана қаласының мемлекеттік архивіндегі 116-қорда сақталған. Құжаттар 1920 жылдан басталады.
Ақмола уездік халық ағарту бөлімі туралы ереже 1922 жылы бекітілді. УОНО-ға уездегі халық ағарту ісін ұйымдастыру және басқару міндеті жүктелді. Ережеге сәйкес УОНО бірнеше бөлімшеден тұрды.
-
Қазақ (қырғыз)-татар бөлімшесі 1919 жылғы 1 желтоқсанда құрылып, Ақмола уезінің қазақ болыстарында ауылдық және ауыл мектептерін ұйымдастыруға басшылық жасады.
Сол кезең үшін бұл аса маңызды міндет еді. Себебі ауыл баласының мектепке баруы – бір баланың ғана тағдыры емес, тұтас ауылдың болашағына әсер ететін қадам болатын.
Қазақтар мен татарларды оқу орындарына тарту, ұлттық кадрлар даярлау қажеттігін насихаттау да бөлімшенің маңызды бағыттарының бірі болды.
-
Саяси-ағарту бөлімшесі (политпросвет) 1921 жылғы қазанда ұйымдастырылды. Бөлімшенің негізгі міндеті Ересектер мен жастар арасында мектептен тыс ағарту жұмыстарын ұйымдастыру, саяси-ағарту мекемелерінің желісін қалыптастыру, олардың қызметін үйлестіру көзделді.
Бұл кезеңде сауатсыздықпен күрес қоғам өмірінің маңызды мәселесіне айналды. Кеше ғана хат танымайтын адамның кітап оқуы, газет-журналға үңілуі, баласының мектепке баруы – жаңа өмірдің белгісі ретінде қабылданды.
Сондықтан сол жылдардағы ағарту ісін тек әкімшілік құрылымдардың жұмысы деп қарау жеткіліксіз. Оның артында халықтың білімге деген сұранысы, мұғалімдердің еңбегі, ауылдағы алғашқы мектептер және жаңа сауатты ұрпақ қалыптастыру арманы тұрды.
Архив қорындағы әрбір құжаттың ар жағында сол дәуірдің тынысы бар.
Қаулы мен ережелерден – сол кезеңдегі білім саясатын, хаттар мен есептерден – мектептердің жағдайын, қызметтік құжаттардан – ағарту ісін ұйымдастырудағы қиындықтар мен ізденістерді көруге болады.
Архив құжаты кейде бір ғана сөйлемімен тұтас дәуірдің шындығын ашып береді.
Бір ғасыр бұрынғы сарғайған қағазға қарағанда, бүгінгі заманауи мектептер, жарық сыныптар, электронды тақталар мен цифрлық технологиялар көз алдымызға келеді. Бірақ олардың арасындағы ең басты көпір өзгермеген. Ол – білімге деген ұмтылыс.
Бүгінгі мектеп – кешегі арманның жалғасы
Бүгінгі Астанада білім алатын балалардың мүмкіндігі мен бір ғасыр бұрынғы Ақмола ауылындағы баланың мүмкіндігін салыстырудың өзі заман өзгерісінің ауқымын көрсетеді.
Қазір елордада заманауи мектептер салынып, оқушылар ғылым мен технологияның жаңа жетістіктерін меңгеруде. Бірі робототехникаға қызықса, бірі жасанды интеллектіні зерттейді, енді бірі тарих пен әдебиетке ден қояды.
Ал осының бәрінің тарихи бастауы – балаға білім берудің қажеттігін түсінген алғашқы ұстаздар мен ағарту ісін ұйымдастырған азаматтардың еңбегінде жатыр.
Білім күні қарсаңында архив құжаттарына үңілу – тарихқа тағзым ғана емес. Бұл – бүгінгі жетістіктің тамыры қайда жатқанын түсіну.
Ақмоланың шағын қаладан елордаға айналу тарихында саяси, экономикалық және әлеуметтік өзгерістермен қатар білім тарихының да өзіндік орны бар.
Ал архив сөрелеріндегі құжаттар сол жолды ұмыттырмайды.
Сарғайған қағаздардың арасында бір ғасыр бұрынғы мұғалімнің үміті, оқушының арманы, ата-ананың бала болашағына деген сенімі сақтаулы.
Бүгінгі алғашқы қоңырау – кешегі ағартушылар арманының жалғасы.
Сондықтан Білім күні – тек жаңа оқу жылының басталуы емес.
Бұл – өткеннің аманатын қабылдап, білімнің жарығын келесі ұрпаққа жеткізетін күн.
